O czym mówi książka?

Tematem książki jest geneza ludzkiej seksualności, ewolucja seksualności człowieka w wymiarze biologicznym oraz w wymiarze społecznym.

Na tle ogólnej wizji ewolucji omawiane są również interesujące szczegóły. Autor wyjaśnia na przykład, dlaczego atrakcyjna dziewczyna nazywana bywa „laską", i pokazuje, że jest to bardzo szacowne określenie, a nie - żargonowe lub pejoratywne, i że wszyscy Polacy to właściwie „laski" czy raczej „lachy" (Lachy). Ma to oczywisty związek z „pożądaniem" i „lasem", a oba te pojęcia były blisko ze sobą spokrewnione w oczach naszych przodków łowców i zbieraczy (na widok lasu ciekła im ślinka?). Dobrze widać to w zapomnianym już nieco słowie: „połaszczyć się".

Autor omawia ustalenia nauki w sposób krytyczny, zachowując przy tym przejrzysty, charakterystyczny trójporządek: najpierw bezstronna prezentacja stanu wiedzy, potem jego krytyczna analiza, a na koniec - propozycja własnych hipotez.

Życie seksualne przodków człowieka

Poszukując początków ludzkiej postaci seksualności, autor sięga do naszej wiedzy o życiu człowieka pierwotnego. Ponieważ analiza znalezionych resztek szkieletów dawnych istot dostarcza skąpych informacji, posiłkujemy się ostrożnymi porównaniami z życiem zwierzęcych przodków człowieka oraz z życiem, jakie wiodą współczesne ludy pierwotne (ludy tradycyjne). Autor szczególny nacisk kładzie na zbiorowe formy organizacji życia, życie społeczne, bowiem to ono stanowi w głównej mierze reguluje zachowania seksualne istot społecznych, a więc i zachowania seksualne człowieka. Poznajemy wiedzę o życiu rozrodczym kolejnych form ludzkiej linii rozwojowej (homininów) - ardipiteków i australopiteków, Homo habilis, Homo erectus i w końcu Homo sapiens.

Model C. Owena Lovejoya. W odniesieniu do najwcześniejszych homininów za najbardziej wpływowy należy uznać model systemu rozrodczego ardipiteków, jaki zaproponował prof. C. Owen Lovejoy. Według niego już około 4 mln lat temu nasi przodkowie przyjęli monogamiczny system kojarzeń, monogamię. Zdaniem J. A. Kowalskiego wątpliwe są założenia leżące u podstaw tej koncepcji, a więc: przeświadczenie o tym, że zaniknęła rywalizacja pomiędzy samcami (wewnątrzpłciowa) o samice, o znaczącej przebudowie cyklu życia jednostki w owym czasie, czy o konieczności sprawowania przez samce opieki żywnościowej nad samicami. Wątpliwa jest też teza Lovejoya o sukcesywnym osłabianiu się męskiej aparatury seksualnej w dziejach naszego gatunku.

Samica bonobo w ruiProblem ukrycia owulacji u kobiet. Autor polemizuje też z inną tezą O. Lovejoya, mówiącą o tym, że całkowite ukrycie owulacji u kobiet miało na celu ukrócenie niewierności seksualnej naszych praprababek. Opowiada się za poglądem, że dawne okazałe obrzmienia sromowe towarzyszące rui (podobne do tych, jakie mają dzisiejsze szympansy) były skazane na zaniknięcie już w momencie, kiedy przyjęta została przez naszych przodków postawa wyprostowana. Przy nowo przyjętej postawie, przy pionizacji ciała, okazały się one po prostu bezużyteczne i niepraktyczne zarówno z przedniej części ciała, od strony sromu, jak i tylnej części, od strony pośladków. Zagadką pozostaje jednak, dlaczego nie utrzymały się nawet niewielkie obrzmienia sromu lub jego specyficzne zabarwienie albo typowy dla ssaków specyficzny zapach sygnalizujący ruję. Autor przedstawia oryginalne rozwiązanie tej zagadki, o czym mówi sąsiedni artykuł pt. Nowe spojrzenie.

Zachowania haremowe. Przedstawiając życie społeczne australopiteków, autor opowiada się za koncepcją, wedle której opierało się ono o haremy formowane przez samce dominujące (samce alfa). Dopiero w czasach gatunków Homo struktury te ewoluowały w kierunku bardziej egalitarnym, jednak ślad dawnych struktur pozostał w postaci zachowań haremowych, które zaspokajać miały potrzeby seksualne elit.

Seksualność pierwszych ludzi

Bardzo szczupła jest nasza wiedza o życiu seksualnym pierwszych gatunków ludzkich (Homo). Autor szczególną uwagę poświęca kontrowersyjnej sprawie krzyżowania się naszych przodków z neandertalczykami oraz innymi gatunkami człowieka.

Teoria „ogniowa" narodzin człowieka R. Wranghama. Szczegółowo omówiona jest słynna teoria dotycząca roli ognia w ewolucji człowieka, zaproponowana przez prof. Richarda Wranghama. Wedle tej teorii  wykorzystanie ognia było głównym czynnikiem sprawczym całego procesu uczłowieczenia. To głównie dzięki ogniowi oraz gotowaniu potraw miał się wykształcić ludzki model rodziny i małżeństwa, a nawet... wyższe uczucia, takie jak miłość. Autor polemizuje z powyższymi poglądami. Wskazuje, że „twarde” dowody na używanie ognia przez ludzi pochodzą sprzed około 790 tysięcy lat, a to jest sporo za późno, by wynalazek ten odegrał kluczową rolę w procesie uczłowieczenia. Z kolei inny przejaw inteligencji człowieka - narzędzia pojawiły się o wiele za wcześnie, bo już około 2,5 mln lat temu, i są przypisywane późnym australopitekom. Również „prospołeczna" funkcja ognia wydaje się mieć znacznie mniejsze niż postuluje Wrangham, ponieważ społeczny kontekst odżywiania u naczelnych oraz związek odżywiania się z seksem mają znacznie starsze korzenie w ewolucji człowiekowatych.

Przebudowa seksualności biologicznej człowieka. Do prawdziwej rewolucji musiało dojść w budowie ciała ludzkiego i jego funkcjach, by seksualność człowieka mogła przybrać taki kształt, jaki znany jest nam dzisiaj. Dotyczy to zwłaszcza takich cech, jak: całoroczna receptywność seksualna (aktywność seksualna) po stronie obu płci, wykształcenie sylwetki płciowej odmiennej dla każdej płci, przebudowa cyklu życiowego jednostki, tj. wydłużenie okresu młodości i wydłużenie całego życia.

Nieograniczona czasowo aktywność seksualna. Szczególnie ważna była przemiany naszej receptywności seksualnej (aktywności), która z krótkotrwałej, ograniczonej do okresu rui - stała się całoroczna, totalna. Autor pokazuje, jak mogło dojść do tych przekształceń, odwołując się do porównania z naszymi zwierzęcymi krewniakami - szympansami bonobo, u których zapoczątkowany został podobny proces. Wydłużenie okresu receptywności i aktywności seksualnej dotyczy też mężczyzn. U ssaków tylko ruja samic daje okazję do przejawiania zachowań seksualnych, poza rują i samice, i samce są obojętne seksualnie. Przy okazji autor tłumaczy, dlaczego kobieta potrzebuje znacznie więcej czasu niż mężczyzna, by osiągnąć orgazm, a taka dysharmonia nie jest bynajmniej normą pomiędzy parą partnerów w świecie zwierząt.

Ornament płciowy - kobiece piersi, biodra, pośladki i uda. Istnieje wiele teorii tłumaczących, jaką ewolucyjna rolę pełnią uwydatnionych piersi, biodra czy też uda u kobiet. Desmond Morris uznaje kobiece piersi za imitację mniej widocznych u ludzi pośladków, co miało zapewnić dodatkową stymulację seksualną mężczyznom. Inna popularna koncepcja traktuje kobiece „wypukłości" jako rezerwuar zapasowej tkanki tłuszczowej gromadzonej na „ciężkie czasy". Jak dotąd nie wykazano słuszności żadnej z konkurencyjnych teorii, autor przedstawia zatem również własny punkt widzenia na tę kwestię.

Seks ludzi jest zawsze społeczny

Rewolucyjne przemiany objęły też w zbiorowe, społeczne życie seksualne ludzi. Najbardziej rzucającą się w oczy zmianą była stopniowa egalitaryzacja. Było to istotne zwłaszcza dla męskiej części społeczeństwa; dawny system haremowy zastąpiły takie stosunki społeczne, które każdemu mężczyźnie pozwalały na znalezienie partnerki. 

To idzie młodzież... Zupełnie nowatorskie było wykształcenie się oddzielnej kategorii społecznej, jaką jest młodzież - rzecz niespotykana u innych gatunków. Szczególnie chodzi tu o młodzież męska, która jest tradycyjnie marginalizowana u społecznie żyjących naczelnych. U ludzi została ona włączona w obręb społeczności, tak by maksymalnie wykorzystać jej potencjał. W tym kontekście autor wyjaśnia sens tajemniczych rytuałów, jakie obejmuje inicjacja dojrzałościowa, zwłaszcza inicjacja seksualna, w tym takie zabiegi, jak obrzezanie penisa (ucięcie napletka). Podobnym obrzędem, lecz o odmiennych funkcjach, jest obrzezanie dziewczynek (wycięcie łechtaczki lub warg sromowych) albo infiibulacja (zszycie ujścia pochwy). Autor pokazuje też ewolucyjny rodowód społecznej i kulturowej odrębności grup młodzieżowych.

Ważną zmianą było też wytworzenie sfery intymności w życiu partnerskim, co wyraziście odróżnia człowieka od zwierząt i rzutuje na kształt jego życia seksualnego. Najbardziej kluczową przemianą było jednak ujęcie przez ludzi dojrzałego życia seksualnego w formę małżeństwa.

Jak kształtowało się małżeństwo

Autor omawia różne koncepcje dotyczące genezy małżeństwa ludzkiego. Rozważa zarówno dawne teorie (pierwotnego promiskuityzmu, małżeństw kazirodczych, małżeństw grupowych), jak i najnowsze koncepcje, wedle których gatunkowi Homo od początku towarzyszyła monogamia.

Matriarchat i kult kobiecości. Autot opisuje, jak zmieniała się pozycja społeczna kobiet w dziejach. W końcowym paleolicie i w początkach neolitu społeczna pozycja kobiet była bardzo wysoka, niektórzy uczeni  dopatrują się nawet istnienia matriarchatu w tamtych czasach. Najwcześniejsze ślady kultu kobiecości, kultu żeńskiej i kobiecej płodności sięgają 35 tysięcy lat wstecz i są nimi tzw. figurki paleolitycznych „Wenus", kobiet o obfitych kształtach. Podłożem tego kultu w społecznościach łowieckich było wytworzenie idei płodności macierzyńskiej, płodności żeńskiej, wynikające z obserwacji zachowań zwierzyny łownej.

Pierwotna religia wobec seksualności. Światopogląd człowieka pierwotnego wyrażały jego ówczesne wierzenia religijne. Autor pokazuje, jak doszło do włączenia w obręb religii przekonań dotyczących seksualności. Początkowo religia była całkowicie aseksualna, nawet wizerunki nagiej, paleolitycznej "Wenus" nie miały znaczenia erotycznego. Zasadniczą zmianę przyniosło dopiero wynalezienie rolnictwa. Kult kobiecości osiągnął wtedy swój szczyt. Na dawniejszy paleolityczny żeński kult płodności zwierzyny łownej nałożył się nowy, również żeński, kult płodności wegetacyjnej.

Kult płodności męskiej - obrzędy falliczne i orgiastyczne. Odkrycia epoki rolnictwa - mechanizmów rozrodu roślin i zwierząt - sprawiły, że narodził się kult płodności męskiej. Kult ten, oraz związane z nim obrzędy falliczne i orgiastyczne, z czasem wyparły kult kobiecości; w miejsce dawnych porządków matriarchalnych wprowadzony został patriarchalizm, porządek patriarchalny. Kult męskości wywodzi się z pierwotnych kultów zootechnicznych, a ściślej: zootechniczno-seksualnych - to dlatego zwierzęta hodowlane uważa się za święte zwierzęta w wielu religiach, a wczesne świątynie były prawdziwymi centrami ówczesnej gospodarki. Przy tej okazji autor wyjaśnia, dlaczego w czasie wielkanocnego śmigusa-dyngusa to mężczyźni oblewają wodą kobiety, a nie na odwrót, i dlaczego odczuwają oni szczególny dreszczyk emocji, jeśli uda im się oblać wodą atrakcyjną, młodą dziewczynę.

 O miłości (prawie) wszystko

Kiedy pojawiła się w życiu ludzi miłość? Najpierw autor przygląda się temu uczuciu z perspektywy ewolucji biologicznej. Przychyla się jednak do poglądu, że miłość jest wytworem kultury i skupia się na uściśleniu tego pojęcia.

Psychologia miłości. Sporo do powiedzenia o miłości ma psychologia. Najbardziej rozbudowaną teorię miłości zaproponował amerykański psycholog Robert Sternberg. Autor obszernie omawia tę teorię, jak również interesujący wariant dynamiczny tej teorii autorstwa prof. Bogdana Wojciszke.

Ostatni rozdział przedstawia, jak zorganizowały życie seksualne pierwsze wielkie cywilizacje Wschodu Starożytnego. 

 


Słowa kluczowe: seksualność człowieka, geneza ludzkiej seksualności, ewolucja seksualności człowieka, pożądanie, atrakcyjna dziewczyna jako laska, życie seksualne człowieka pierwotnego - ludzi pierwotnych, ludy pierwotne, ludy tradycyjne, zachowania seksualne człowieka, system rozrodczy, prof. C. Owen Lovejoy, ardipiteki, system kojarzeń, monogamia, rywalizacja intraseksualna, rywalizacja wewnątrzpłciowa, rywalizacja międzypłciowa, rywalizacja interseksualna, cykl życia, męska aparatura seksualna, owulacja u kobiet, ukrycie oznak owulacji, obrzmienia sromowe, samce alfa, samce dominujące, samice alfa, system haremowy, zachowania haremowe, haremy, gatunki człowieka, receptywność seksualna, aktywność seksualna, sylwetka płciowa, ruja, okres rui, orgazm kobiety, ornament płciowy, piersi kobiece, pośladki, uda, biodra, życie zbiorowe, życie społeczne, egalitaryzacja, młodzież męska, inicjacja seksualna, inicjacja dojrzałościowa, obrzezanie penisa, napletka, łechtaczki, infibulacja, wargi sromowe, ujście pochwy, intymność, życie intymne, małżeństwo, geneza małżeństwa, promiskuityzm, matriarchat, żeński i męski kult płodności, kult kobiecości, patriarchat, stosunki matriarchalne, patriarchalne, pierwotna religia, paleolityczna "wenus", śmigus-dyngus, kult męskości, miłość, teorie miłości, prof. Robert Sternberg, psychologia miłości, prof. Bogdan Wojciszke, cywilizacje, starożytny wschód